Cyflwyniad

Bronchitis
Bronchitis

Mae broncitis yn haint ar brif lwybrau anadlu'r ysgyfaint (bronci), sy'n achosi iddynt fynd yn llidus.

Mae'r bronci yn fforchio ar bob ochr i'r bibell wynt (tracea). Maen nhw'n arwain at lwybrau anadlu llai a llai y tu mewn i'ch ysgyfaint, a elwir yn fronciolynnau.

Mae waliau'r bronci yn cynhyrchu mwcws i ddal llwch a gronynnau eraill a allai achosi llid fel arall.

Mae'r rhan fwyaf o achosion o broncitis yn datblygu pan fydd haint yn llidio'r bronci, gan achosi iddynt gynhyrchu mwy o fwcws nag arfer. Mae eich corff yn ceisio symud y mwcws ychwanegol hwn trwy besychu.

Mae dau fath o froncitis:

  • broncitis acíwt - llid dros dro ar y llwybrau anadlu sy'n achosi i bobl besychu a chynhyrchu mwcws, sy'n para hyd at dair wythnos; gall broncitis acíwt effeithio ar bobl o bob oed, ond mae'n effeithio ar blant iau na phum mlwydd oed gan fwyaf; mae'n fwy cyffredin yn y gaeaf ac mae'n aml yn datblygu yn dilyn annwyd cyffredin, dolur gwddf/llwnc tost neu'r ffliw
  • broncitis cronig - peswch cynhyrchiol dyddiol sy'n para am dri mis o'r flwyddyn ac o leiaf ddwy flynedd yn olynol; mae broncitis cronig yn un o nifer o gyflyrau'r ysgyfaint, gan gynnwys emffysema, a adwaenir gyda'i gilydd fel clefyd rhwystrol cronig yr ysgyfaint (COPD); mae'n effeithio ar oedolion sy'n hyn na 40 oed gan fwyaf

Mae'n bwysig rhoi'r gorau i ysmygu os ydych yn ysmygu ac mae gennych froncitis.

Mae mwg sigarét a'r cemegion mewn sigaréts yn gwaethygu broncitis ac yn cynyddu eich perygl o ddatblygu broncitis cronig a COPD.

Os ydych eisiau rhoi'r gorau i ysmygu, mae'n syniad da cysylltu â Helpa Fi i Stopio ar 0808 252 8937.

Symptomau broncitis

Prif symptomau broncitis acíwt yw peswch cras, a allai godi mwcws clir, melynlwyd neu ledwyrdd (fflem). Mae symptomau eraill yn debyg i rai annwyd cyffredin neu lid y sinysau, a gallent gynnwys:

  • dolur gwddf/llwnc tost
  • cur pen/pen tost
  • trwyn yn rhedeg/trwyn llawn
  • poenau
  • blinder

Os oes gennych froncitis acíwt, gallai eich peswch bara sawl wythnos ar ôl i'r symptomau eraill fynd. Gallech hefyd weld bod y pesychu parhaus yn gwneud i gyhyrau'ch brest a'ch stumog frifo.

Gallai rhai pobl brofi diffyg anadl neu wichian ar y frest oherwydd bod eu llwybrau anadlu'n llidus. Fodd bynnag, mae hyn yn fwy cyffredin mewn achosion o froncitis tymor hir (cronig).

Pryd i weld eich meddyg teulu

Gellir trin y rhan fwyaf o achosion o froncitis acíwt yn rhwydd gartref trwy orffwys, cymryd cyffuriau gwrthlid ansteroidol (NSAIDs) ac yfed digon o hylifau.

Bydd angen i chi weld eich meddyg teulu dim ond os yw eich symptomau'n ddifrifol neu'n anarferol - er enghraifft:

  • os yw'ch peswch yn ddifrifol neu'n para'n hwy na 3 wythnos
  • os oes gennych dwymyn gyson o 38C neu uwch am fwy na 3 diwrnod - gallai hyn fod yn arwydd o'r ffliw neu gyflwr mwy difrifol, fel niwmonia
  • os ydych yn pesychu mwcws sy'n cynnwys gwaed
  • os oes gennych gyflwr sylfaenol sy'n ymwneud â'r galon neu'r ysgyfaint, fel asthma, methiant y galon neu emffysema
  • os ydych yn anadlu'n gyflym (mwy na 30 anadl y funud) neu'n datblygu poenau yn y frest
  • os ydych yn mynd yn gysglyd neu'n ddryslyd
  • os ydych yn cael pyliau ailadroddus o froncitis

Efallai y bydd angen i'ch meddyg teulu ddiystyru heintiau eraill ar yr ysgyfaint, fel niwmonia, sydd â symptomau tebyg i rai broncitis. Os yw'ch meddyg teulu yn credu y gallai fod niwmonia arnoch, mae'n debyg y bydd angen i chi gael pelydr X ar y frest, a gallai sampl o fwcws gael ei chymryd i'w phrofi.

Os yw'ch meddyg teulu yn credu y gallai fod gennych gyflwr sylfaenol, gallai hefyd awgrymu eich bod yn cael prawf gweithrediad ysgyfaint. Gofynnir i chi anadlu'n ddwfn a chwythu i mewn i ddyfais o'r enw sbiromedr, sy'n mesur faint o aer sydd yn eich ysgyfaint. Gall llai o gapasiti yn yr ysgyfaint fod yn arwydd o broblem iechyd sylfaenol.

Achosion broncitis

Gall broncitis gael ei achosi gan naill ai feirws neu facteria, er bod broncitis feirysol yn fwy cyffredin o lawer.

Fel arfer, mae broncitis yn cael ei achosi gan yr un feirysau sy'n achosi annwyd cyffredin neu'r ffliw. Mae'r feirws wedi'i gynnwys yn y miliynau o ddiferion bychain sy'n dod allan o'r trwyn a'r geg pan fydd rhywun yn pesychu neu'n tisian.

Mae'r diferion hyn fel arfer yn lledaenu tua 1m (3 troedfedd). Maen nhw'n hongian yn yr aer am gyfnod, ac yna'n glanio ar arwynebau lle mae'r feirws yn gallu goroesi am hyd at 24 awr. Gall unrhyw un sy'n cyffwrdd â'r arwynebau hyn ledaenu'r feirws ymhellach trwy gyffwrdd â rhywbeth arall.

Anadlu sylweddau llidus

Gall broncitis gael ei sbarduno hefyd gan anadlu sylweddau llidus, fel smog, cemegion mewn cynhyrchion y cartref neu fwg tybaco.

Ysmygu yw prif achos broncitis cronig, ac mae'n gallu effeithio ar bobl sy'n mewnanadlu mwg ail-law, yn ogystal â'r rhai sy'n ysmygu eu hunain. Mae pobl sydd â broncitis cronig yn aml yn datblygu clefyd arall ar yr ysgyfaint sy'n gysylltiedig ag ysmygu o'r enw emffysema - lle mae'r codennau aer y tu mewn i'r ysgyfaint yn cael eu niweidio, gan achosi diffyg anadl.

Os ydych chi'n ysmygu, dylech roi'r gorau iddi ar unwaith oherwydd ei bod yn gwaethygu broncitis ac yn cynyddu eich perygl o ddatblygu emffysema. Gall rhoi'r gorau i ysmygu tra bydd gennych chi froncitis hefyd fod yn gyfle perffaith i roi'r gorau iddi yn gyfan gwbl.

Amlygiad galwedigaethol

Gallech hefyd fod mewn perygl o ddatblygu broncitis cronig a mathau eraill o glefyd rhwystrol cronig yr ysgyfaint (COPD) os ydych yn dod i gysylltiad yn aml â deunyddiau sy'n gallu niweidio eich ysgyfaint, fel:

  • llwch grawn
  • tecstilau (ffibrau ffabrig)
  • amonia
  • asidau cryf
  • clorin

Gelwir hyn weithiau yn "froncitis galwedigaethol", ac mae fel arfer yn gwella pan na fyddwch yn dod i gysylltiad â'r sylwedd llidus mwyach.

Trin broncitis

Yn y rhan fwyaf o achosion, bydd broncitis acíwt yn gwella ar ei ben ei hun o fewn ychydig wythnosau heb fod angen triniaeth. Yn y cyfamser, dylech yfed llawer o hylifau a gorffwys (gweler isod).

Mewn rhai achosion, gall symptomau broncitis bara am gyfnod hwy o lawer. Os yw'ch symptomau yn para am 3 mis o leiaf, fe'i gelwir yn "broncitis cronig". Nid oes gwellhad i froncitis cronig, ond gall rhai newidiadau i'ch ffordd o fyw helpu i leddfu'ch symptomau, er enghraifft:

  • gall bwyta deiet iach helpu i atal heintiau ar yr ysgyfaint
  • bydd ymarfer corff cymedrol rheolaidd a deiet iach yn eich helpu i gynnal pwysau iach - mae bod dros bwysau yn ei gwneud hi'n fwy anodd anadlu
  • osgoi ysmygu ac amgylcheddau myglyd

Mae sawl math o feddyginiaeth ar gael i leddfu'r symptomau. Mae broncoledyddion a steroidau yn "agor" y llwybrau anadlu a gellir eu rhagnodi ar ffurf mewnanadlydd neu dabledi. Mae meddyginiaethau mwcolytig yn teneuo'r mwcws yn yr ysgyfaint, sy'n ei gwneud yn haws ei boeri allan.

Rheoli symptomau gartref

Os oes gennych froncitis acíwt:

  • dylech orffwys digon
  • dylech yfed digon o hylifau - mae hyn yn helpu i atal dadhydradu ac yn teneuo'r mwcws yn eich ysgyfaint, sy'n ei gwneud yn haws ei boeri allan
  • dylech drin cur pen/pen tost, twymyn a phoenau gyda pharasetamol neu ibuprofen - ond nid yw ibuprofen yn cael ei argymell os oes gennych chi asthma

Nid oes llawer o dystiolaeth bod meddyginiaethau peswch yn gweithio.

Mae'r Asiantaeth Rheoleiddio Meddyginiaethau a Chynhyrchion Gofal Iechyd (MHRA) wedi argymell na ddylai meddyginiaethau peswch dros y cownter gael eu rhoi i blant iau na 6 oed. Dylai plant 6 i 12 oed eu defnyddio yn unol â chyngor meddyg neu fferyllydd yn unig.

Yn lle meddyginiaeth beswch dros y cownter, ceisiwch wneud eich cymysgedd eich hun o fêl a lemwn, sy'n gallu helpu i leddfu dolur gwddf/llwnc tost ac ysgafnhau eich peswch.

Gwrthfiotigau

Nid yw gwrthfiotigau'n cael eu rhagnodi ar gyfer broncitis fel mater o drefn oherwydd ei fod yn cael ei achosi gan feirws fel arfer. Nid yw gwrthfiotigau'n cael unrhyw effaith ar feirysau, a gall eu rhagnodi pan nad oes eu hangen wneud bacteria yn fwy ymwrthol i driniaeth wrthfiotig, dros amser.

Bydd eich meddyg teulu yn rhagnodi gwrthfiotigau dim ond os oes gennych risg uwch o ddatblygu cymhlethdodau, fel niwmonia. Gallai gwrthfiotigau hefyd gael eu hargymell ar gyfer:

  • babanod a anwyd cyn pryd
  • pobl oedrannus dros 80 oed
  • pobl sydd â hanes o glefyd y galon, yr ysgyfaint, yr arennau neu'r afu/iau
  • pobl sydd â system imiwnedd wannach, a allai fod o ganlyniad i gyflwr sylfaenol neu sgil-effaith triniaeth fel meddyginiaeth steroid
  • pobl sydd â ffibrosis systig

Os rhagnodir gwrthfiotigau i chi ar gyfer broncitis, mae'n debygol o fod yn gwrs 5 niwrnod o amoxicillin neu doxycycline. Mae sgil-effeithiau'n anghyffredin o ganlyniad i'r cyffuriau hyn, ond maen nhw'n cynnwys cyfog, chwydu a dolur rhydd.

Cymhlethdodau broncitis

Niwmonia yw'r cymhlethdod mwyaf cyffredin o ganlyniad i froncitis. Mae'n digwydd pan fydd yr haint yn lledaenu ymhellach i'r ysgyfaint, gan achosi i'r codennau aer bychain y tu mewn i'r ysgyfaint lenwi â hylif. Mae tua 1 o bob 20 achos o froncitis yn arwain at niwmonia.

Mae pobl sydd mewn perygl uwch o ddatblygu niwmonia yn cynnwys:

  • yr henoed
  • pobl sy'n ysmygu
  • pobl sydd â chyflyrau iechyd eraill, fel clefyd y galon, yr afu/iau neu'r arennau
  • pobl sydd â system imiwnedd wannach

Fel arfer, gellir trin niwmonia ysgafn gartref gyda gwrthfiotigau. Mae'n bosibl y bydd angen i chi gael eich derbyn i'r ysbyty os bydd gennych achos mwy difrifol o niwmonia.

^^ Yn ôl i’r brig

Cysylltau dethol

^^ Yn ôl i’r brig


Mae'r wybodaeth ar y dudalen hon wedi'i haddasu gan GIG Cymru o gynnwys gwreiddiol a ddarparwyd gan NHS UK wefan y GIG nhs.uk
Dyddiad diweddaru diwethaf: 07/01/2020 09:13:06